Beperkingen leiden soms tot innovaties die men in ‘comfortabele’ omstandigheden niet zou aandurven. Die vaststelling vat perfect de alternatieve ‘bancaire’ weg samen die Afrika is ingeslagen. Door de mobiele telefoon tot betaalmiddel te maken, heeft het Afrikaanse continent – en sub-Saharaans Afrika in het bijzonder – de traditionele, decennia-oude bankinfrastructuur buitenspel gezet. Dit geval van leapfrogging, een technologische doorbraak geboren uit noodzaak eerder dan uit strategische keuze, hertekent de wereldkaart van de financiële innovatie en inspireert Europa.

Afrika – en dan vooral sub-Saharaans Afrika – heeft niet op de banken gewacht om zijn eigen financiële revolutie te ontketenen. Begin jaren 2000 kampte de regio met grote infrastructuuruitdagingen. Omdat bijna 60 procent van de bevolking verspreid over het platteland leeft en slechts 54 procent toegang heeft tot elektriciteit, lag de aanleg van een klassiek vast telefonienetwerk buiten het bereik van ontwikkelingslanden. Zonder bekabelde verbindingen en stabiele stroomvoorziening is het echter onmogelijk om op grote schaal verkoopautomaten en betaalterminals in te zetten. Resultaat? Een drievoudige handicap, waarbij geografie, energie en telecommunicatie elkaar versterkten. In de praktijk bleven de agentschappen geconcentreerd in stedelijke gebieden, met tarieven en documentvereisten die voor het grootste deel van de bevolking onoverkomelijk waren. Eerder dan het westerse model te kopiëren, is het continent onmiddellijk op de kar van de mobiele technologie gesprongen. De anatomie van een revolutie …

Leapfrogging: hoger springen vanaf een lager startpunt

Vanaf nul beginnen bleek in dit geval een strategisch voordeel. In nauwelijks twee decennia tijd heeft het Afrikaanse continent onder druk geïnnoveerd en zijn uitdagingen overwonnen. Die prestatie is te danken aan een uitzonderlijk staaltje leapfrogging ten opzichte van de traditionele banknormen. Deze technologische sprong voorwaarts is allerminst een strategische keuze, maar ontstond uit een pragmatische vaststelling: waarom zouden we investeren in reeds verouderde infrastructuur als we meteen kunnen kiezen voor de oplossingen van de toekomst? Het Afrikaanse voorbeeld illustreert perfect deze dynamiek: het continent sloeg niet alleen het stadium van de bekabelde lijnen over, maar vond ook het bankwezen opnieuw uit. Bij gebrek aan alomtegenwoordige fysieke filialen en betaalterminals, groeiden sms-berichten uit tot de basis van een financieel ecosysteem dat zelfs geen internetverbinding vergt. Terwijl op dit moment slechts 38 procent van de Afrikanen een internetverbinding heeft (23 procent in plattelandsgebieden), maakt 75 procent van de bevolking gebruik van digitale betalingen, die samen goed zijn voor 1.100 miljard dollar aan transacties. Dat unieke financiële model inspireert zelfs geavanceerde economieën.

M-Pesa: symbool van de Afrikaanse financiële revolutie

Deze financiële technologie, die in 2007 in Kenia en Tanzania werd gecreëerd door telecomoperatoren Vodafone en Vodacom, is uitgegroeid tot een reus op het vlak van mobiele telefoonbetalingen. Het begon allemaal met een waarneming op het terrein: in de vele gebieden zonder bank wisselden veel Afrikanen telefoonkrediet uit als vervangend betaalmiddel. Het platform dat in eerste instantie was ontworpen om de terugbetaling van microleningen te vergemakkelijken, groeide al snel uit tot een volwaardig financieel systeem. Het M-Pesa-systeem is eenvoudig te gebruiken dankzij de netwerken van lokale telecomagenten en gemakkelijk te herkennen (de M staat voor ‘mobiel’ en pesa betekent ‘geld’ in het Swahili). Het stelt gebruikers in staat om te betalen en geld op te nemen of over te maken in ruil voor een commissie. Vijftien jaar na de oprichting zijn 50 miljoen Afrikanen geabonneerd op deze diensten, die zich ook hebben ontwikkeld in Afghanistan, India en zelfs Oost-Europa. Dat ondernemerssucces heeft een spectaculaire sociale impact, die onder meer de financiële inclusie bevordert: een MIT-studie schat dat M-Pesa meer dan 200.000 gezinnen uit de armoede heeft gehaald en de spaarratio met meer dan 20 procent heeft verhoogd.

Van Afrikaans laboratorium tot Europese strategie

Terwijl het Westen zijn bestaande bankdiensten heeft gedigitaliseerd, heeft Afrika mobiele financiële diensten gecreëerd. In plaats van een inhaalbeweging te maken, heeft het continent radicaal geïnnoveerd en zijn beperkingen omgezet in een voorsprong. Die revolutie inspireert nu de wereldwijde fintech-strategieën, maar ook andere sectoren, met de opkomst van peer-to-peer-betalingen, pay-as-you-go-oplossingen voor water en energie en de integratie van digitale overheidsdiensten. Deze succesverhalen met een echte impact op de bevolking, bewijzen dat baanbrekende innovaties vaak ontstaan waar de beperkingen het grootst zijn, en waar er geen andere keuze is dan vanaf nul te beginnen. Met een mediaanleeftijd van ongeveer 19-20 jaar en bijna 18 procent van de wereldbevolking vormt Afrika een unieke mix van troeven (jonge demografie, dynamisme, honger naar technologie) en uitdagingen (beperkte connectiviteit, ondergefinancierde infrastructuur, diepe territoriale kloven). Dat positioneert het continent als een unieke pilootregio voor baanbrekende innovaties en de technologieën van morgen.